GELİBOLU’YU ANLAMAK

Kırım Harbinden Günümüze Haydarpaşa Mezarlığı – 1 ( İslam Özdemir )

Çarlık Rusya’sının Osmanlı Devletinde yaşayan Ortodoksları kendi himayesi altına almak istemesi üzerine 4 Ekim 1853 tarihinde patlak veren Kırım Savaşı,İngiltere ve  Fransa’nın Osmanlı Devleti’nin müttefiki sıfatıyla harbe iştirak etmesiyle yaklaşık 2,5  yıl devam etmiş, 30 Mart 1856 tarihinde  taraflar arasında imzalanan Paris Barış Antlaşmasıyla sona ermiştir.Osmanlı Devleti açısından değerlendirildiğinde askeri açıdan kazanılan bir zaferden çok Avrupa Devletleri karşısında  diplomasi alanında alınmış ağır bir mağlubiyet olma özelliğini taşıyan bu kanlı savaşın, acı hatırlarını barındıran en önemli yerlerden biride İstanbul-Üsküdar’da bulunan Haydarpaşa Mezarlığıdır.


 


Savaş sırasında Osmanlı Devleti tarafından İngiliz Ordusuna tahsis edilen  Haydarpaşa Askeri Hastanesinde[1] ve daha sonra cepheden gelen yaralı sayısının  artmasıyla aynı amaçla kullanılan Selimiye Kışlasında[2]  yaşamını yitiren Müttefik Askerlerinin gömüldüğü mezarlığa, ileriki  yıllarda üst düzey bürokratların,sivillerin,bunların yanında I. ve II. Dünya Savaşları sırasında ölen İngiliz Ordusuna mensup askerlerin de defnedildiği bilinmektedir.152 yıllık bir geçmişe sahip olan ve günümüzde “ İngiliz Mezarlığı” olarak ta bilinen bu mekanda,Kırım Savaşı sırasında boğazları korumak  için Osmanlı Ordusuyla birlikte Ruslara karşı mücadele ederken yaşamını yitiren İngiliz Askerleriyle,bu savaştan ellidokuz yıl sonra meydana gelen Çanakkale Savaşlarında,bir zamanlar koruyuculuğunu yaptığı bu  boğazları işgal edip,  müttefiki olan  Çarlık Rusya’sına yardım etmek isterken esir düşen  İngiliz Askerleri koyun koyuna yatmaktadır.


 


Geçmişte yaşadığı hareketli günlerin  aksine bugün derin bir sessizliğe gömülen Haydarpaşa Mezarlığı, bağrında misafir ettiği sonsuzluk yolcularıyla birlikte tanıklık ettiği tarihi sürece ilgi duyan meraklıları beklemektedir.Haydarpaşa Askeri Hastanesinin denize bakan tarafında bulunan ve iki bölümden oluşan mezarlığın  otuz dönüm genişliğinde  olduğu bilinmektedir.[3]İki giriş kapısı bulunan mezarlığa Askeri Hastane ile Haydarpaşa Lisesi arasındaki  dar yoldan ve Haydarpaşa Tren İstasyonu yakınındaki  diğer yoldan ulaşılabilir.


 


a)Kırım Savaşı Harp Ölüleri Bölümü (1.Bölüm)


 


Askeri Hastanenin yan tarafındaki yolu müteakiben varılan ve içinde bakıcı evininde bulunduğu hazire,mezarlığın ilk sakinlerinin ebedi istirahatgâhı olan birinci bölümüdür.1853/1856 Osmanlı-Rus Savaşında yaşamlarını yitiren askerlerin ve daha sonraki yıllarda ölen sivillerin gömülü bulunduğu bu mekanda, en fazla İngiltere Kraliçesi Victoria’nın  Britanya İmparatorluğu adına 1857 yılında yaptırdığı Kırım Savaşı  Anıtı(Crimean War Memorial)  dikkat çeker.


 


Savaş yıllarında Haydarpaşa Askeri Hastanesinde ve Selimiye Kışlasında tedavi gördüğü sırada yaşamını yitiren ve buraya gömülen 5500 er ve 80 subayın anısına dikilen bu anıt, mezarlığın en görkemli yapısıdır.[4]İrlanda’nın dünyaca ünlü Aberdeen granitinden yapılan ve  iki bölümünden oluşan anıtın   yerden yüksekliği 28 metredir.Kraliçe Victoria Anıtı olarak ta  bilinen bu abide dikkatli bakıldığında  hem denizden hem de mezarlığın  alt kısmında bulunan Haydarpaşa Garından  rahatça görülebilir. Planı Baron Marocetti tarafından çizilen anıtın ilk bölümünü oluşturan 2,5  metre  genişliğinde ve 7 metre yüksekliğindeki alt kısmın her köşesine zaferi simgeleyen melek tasvirleri yapılmış, İngilizce, Fransızca, Arapça ve İtalyanca hazırlanan ve bu tasvirlerin arasına yerleştirilen  kitabelere şunlar yazılmıştır.


 


Bu anıt,1854,1855,1856 yılları arasında Rusya’ya karşı yapılan savaşta ülkeleri için yaşamlarını yitiren  İngiliz Deniz ve Kara Kuvvetlerine mensup erlerin ve subayların anısına 1857 yılında  Kraliçe Victoria ve  Halkı tarafından yaptırılmıştır.”


 


O dönemi anlatan eserlerden birinde Askeri Hastanede(General Hospital) ve İngilizler tarafından The Barrack Hospital adı verilen Selimiye Kışlasında kimi zaman günde elli altmış kişinin hayata gözlerini yumduğu ve bunların akşam saat dört sularında mezarlığa  açılan çukurlara topluca defnedildiği anlatılır ve buradaki  müstakil mezarların az olması bu şekilde açıklanır.Yine aynı eserde subayların denize bakan tarafa teker teker gömüldüğü başlarına işaret olarak tahta plakalar konulduğu belirtilir.[5]O yıllarda  hat safhaya ulaşan bakımsızlık  nedeniyle civardaki her iki hastane de baş gösteren kolera salgını sonucu hayatını kaybeden yüzlerce askerin defnedildiği Haydarpaşa Mezarlığına,savaş sırasında İstanbul’da kurulan diğer hastanelerde yaşamını yitiren ve bu hastanelerin yakınlarına defnedilen  öteki askerlerin kemikleri de  sonradan nakledilmiştir[6].Harp Ölülerinin dışında hastanede çalışan bazı sağlık görevlilerinin gömülü olduğu  bu bölümde yer alan  az sayıdaki müstakil mezarlar arasında bir tanesi  özellikle dikkat çekicidir.


 


Hazire’nin denize bakan yüzündeki bu kabir  tarihimizde Hurşit Paşa adıyla bilinen Macar Halk Kahramanı Guyon RICHARD’a  aittir.Aslen İngiliz olan ve soylu bir Macar kadınıyla evlendikten sonra Macar tebaasına dahil olan bu zat, 1849’da Macaristan İhtilaline karışarak Osmanlı Topraklarına sığınmış ve devlet tarafından kendisine Macar Ordusunda taşımış olduğu “Tuğgeneral” rütbesi verilmiştir.1856 yılında ölen Hurşit Paşa törenle  Haydarpaşa Mezarlığına gömülmüştür.Ölümünün  100.yıldönümünde Macar Halk Cumhuriyeti tarafından Haydarpaşa Mezarlığına konulan kitabede ise şu ifadelere yer verilmiştir;[7]


 


İstiklâl Mücahidi Guyon Richard’ın 100. ölüm  yıldönümünü hatırlatmak için Macar Halk Cumhuriyeti tarafından vazedilmiştir.1856-1956”.                            



 


İSLAM ÖZDEMİR


Çanakkale Savaşları Araştırmacısı


islamozdemir@hotmail.com



 



[1]1845 yılında Sultan Abdülmecit(1839-1861) tarafından inşa edilen Haydarpaşa Askeri Hastanesi,Kırım Harbi sırasında cepheden dönen yaralı İngiliz askerlerine tahsis edildi.O dönemi anlatan İngilizce eserlerde “General Hospital” adıyla anılan yapı, Sultan II.Abdülhamit(1876-1909)  döneminde modern bir ameliyathaneye kavuştu.1868-1898 yıllarında  askeri hekimler için bir uygulama okuluna dönüştürülen hastane, günümüzde “G.A.T.A  Haydarpaşa Eğitim Hastanesi” adıyla hizmet vermektedir.



[2] Türkiye’nin en büyük kışlası olan Selimiye Kışlası,25 Ağustos 1800 tarihinde Nizamı Cedit askerleri için Sultan III.Selim(1761-1808) tarafından ahşap bir bina olarak inşa edildi..Mimarı Sultan III.Selimin hassa mimarlığında bulunan  Meşhur Ermeni Mimar Krikor Amira Balyan’dır.17 Kasım 1808 tarihinde Alemdar Mustafa Paşa Vakıası sırasında bir grup isyancı tarafından basılan kışla, bu esnada  çıkan bir yangın sonucu yandı.Sultan II.Mahmut(1785-1839) tarafından yapılan bugünkü bina 1828 yılında görkemli bir törenle hizmete açıldı.İnşasından beş yıl sonra tamir edilen kışlanın sol bölümü  1848 yılında yandı ve Sultan Abdülmecit’in(1823-1861) emriyle yanan bölümler restore edildi.1853/1856 Kırım Savaşı sırasında İstanbul’a gelen İngiliz Birliklerine tahsis edilen ve o dönemi anlatan İngilizce eserlerde “The Barrack Hospital”  adıyla anılan kışla,buradaki İngiliz Alaylarının  cepheye sevk edilmesiyle boşaldı ve ihtiyaç nedeniyle hastaneye çevrildi. Birinci ve İkinci Dünya Savaşları sırasında yeniden askeri birliklere tahsis edilen Selimiye Kışlası,1959/1963 yılları arasında evvela tütün deposu daha sonrada askeri ortaokul olarak hizmet verdi.Selimiye Kışlası 1963 yılından beri “Birinci Ordu Komutanlığı ” olarak kullanılmaktadır.


 [3] Yüzyıllar Boyunca Üsküdar , Mehmet Nermi HASKAN,C.2 S.662/666, Üsküdar Belediyesi Yayınları İstanbul/2001



[4]Bu askerlerden sadece 2162’si İngiliz’dir.diğerleri Macar,Polonyalı ve İtalyan Askerlerdir.


 Konuyla ilgili bakınız; a.g.e  C.2, S.662/666,Üsküdar Belediyesi Yayınları  İstanbul/2001



 [5]  Bakınız a.g.e, s.662/6



[6] O yıllarda Selimiye Kışlası ve Haydarpaşa Askeri Hastanesi dışında ihtiyaç nedeniyle kışla yakınlarındaki eski Kavak Sarayı bakiyeleri,Çengelköy’de bulunan Kuleli Kışlası(Kuleli Askeri Lisesi),Tarabya’daki Sultan Köşkü,Galata’da bulunan ve daha sonra İngiliz Hastanesi adıyla anılacak olan bir bina ve Haliç’teki iki harp gemisi  de hastane olarak tanzim edilmiştir.


 Bu konuyla ilgili olarak bakınız;


 a)Gallipoli Battlefield Areas Guide,S.58, Phill Taylor &Pam Cupper Kangaroo Press 1989


b)Tarih Boyunca Asya’nın Kapısı Her Yönüyle Üsküdar , 2.Baskı , S.68/69  Mehmet SOLMAZ  Zafer   Matbaası  İstanbul/1981


c)Yüzyıllar Boyunca  Üsküdar, C.2, S.663, Mehmet Nermi HASKAN  Üsküdar Belediyesi Yayınları İstanbul/2001


 



[7]Yüzyıllar Boyunca Üsküdar, Mehmet Mermi HASKAN,C.2,S.664,Üsküdar Belediyesi Yayınları,İSTANBUL/2001

12.477 okunma

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir