I. Dünya Savaşı’nda Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi (Nuri Güçtekin)

1847 yılından bugüne Türk Eğitim Tarihi, özelde de Üsküdar Tarihi için ilkleri yaşamış ve tarihe tanıklık etmiş en köklü eğitim kurumlarından biri de – pek bilinmemekle birlikte- yeni adıyla Burhan Felek Anadolu Lisesi’dir. Okul, bu tarihte ‘Üsküdar Merkez Rüşdiyesi’ adıyla açılarak eğitim faaliyetlerine başlamış ve 1875’te Paşakapısı Askerî Rüşdiyesi açılıncaya kadar Üsküdar’da rüşdiye kademesinde eğitim veren tek eğitim kurumu olmuştur. 1892 yılında ise Üsküdar’da lise kademesinde eğitim veren bir kurumun olmaması dolayısıyla ‘Üsküdar İdadîsi’ haline getirilmiştir. 1892-1912 ders yılları arasında 5 yıllık idadî (lise) statüsünde erkek öğrencilere gündüzlü olarak eğitim vermiştir. İdadî türündeki mekteplerin 12 yıllık sultanî mektebine dönüştürülmesi kararı neticesinde, 6 Ekim 1913 tarihinde ‘Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi’ adını almıştır. 1913-1922 yılları arasında Üsküdar Paşakapısı’nda devlete ait bir binada resmî eğitim kurumu statüsünde faaliyet göstermiştir.

Cumhuriyet’in ilanı sonrasında sultanî mekteplerinin lağvıyla 1922-23 ders yılına rastlayan 17 Kasım 1923 tarihinde ‘Üsküdar Erkek Lisesi’ adını almıştır. 1923-24 ders yılında Üsküdar Erkek Lisesi adıyla eğitim vermiştir. 1924-25 ders yılında orta kademede duyulan okul ihtiyacı nedeniyle, 1 Eylül 1924 tarihinde ‘Üsküdar Erkek Orta Mektebi’ adını almıştır. Maarif Vekaleti’nin 3 Eylül 1925 tarihli ve 5778/7562 sayılı tahriratıyla yeniden Üsküdar Erkek Lisesi adı verilmiştir. Okul Müdürü Mehmed Emin Bey’in girişim ve çabaları, kurumun tekrar lise olmasındaki en önemli etkendir. 1925-26, 1926-27, 1927-28 ve 1928-29 ders yıllarında eğitim faaliyetlerine Üsküdar Erkek Lisesi adıyla sürdürmüştür.

1929-30 ders yılına rastlayan 8 Eylül 1929 tarihinde orta okula dönüştürülerek ‘Üsküdar Erkek Orta Mektebi’ adını almıştır. 1934-35 ders yılında ‘Üsküdar Muhtelit Ortaokulu’, 1938-39 ders yılından itibaren de 1969 yılının Temmuz ayına kadar ‘Üsküdar Ortaokulu’adıyla ortaokul seviyesinde eğitim vermiştir. 1970-71 ders yılında ‘Üsküdar Lisesi’ adını almıştır. 1983 yılında ‘Burhan Felek Lisesi’, 2013 yılında önce ‘Ticaret Meslek Lisesi’, ardından da ‘Çok Programlı Anadolu Lisesi’ adını almıştır. 12 Haziran 2015 tarihinden itibaren tarihî misyon ve vizyonuna uygun olarak ‘Burhan Felek Anadolu Lisesi’ adıyla Türk Milli Eğitimine lise seviyesinde hizmet vermeye devam etmektedir.

 

Üsküdar Sultanîsi en zor yıllarını I. Dünya Savaşı ile ardından verilen İstiklal Harbi döneminde yaşamıştır. Seferberliğin ilanı ile, okulda tahsil gören 1311/1895 ve daha eski doğumlular askere alınmıştır. Daha sonraki celp dönemlerinde sırasıyla taht-ı silaha davet edilen 1312/1896, 1313/1897, 1314/1898, 1315/1899 ve 1316/1900 doğumlular askerlik hizmetlerini yerine getirmek üzere okuldan tasdikname alarak talimgaha sevk edilmiştir. Üsküdar Sultanîsi öğrencileri vatan hizmetlerini gönüllü olarak ya da Mükellefiyet-i Askeriye Kanun-ı Muvakkatı kapsamında Çanakkale’de ve I. Dünya Savaşı’nın farklı cephelerinde yerine getirmişlerdir. Asker alma sürecinde farklı bir uygulama söz konusu değildir. Askerlik yükümlülüğü bulunan hiçbir öğrenci kurumda eğitim görmemiştir. Okulda kayıtlı olan öğrenciler, doğum yılı itibariyle asker alma yaşının dışında kalan öğrencilerdir. Bu durum hem genel, hem de yıllara göre hazırlanmış ayrıntılı tablolarda net bir biçimde görülmektedir. Ele alınan dönemde, orta kısmın 8 ve 9. sınıfları ile lise kısmının 10, 11 ve 12. sınıflarında tahsil gören 137 öğrencinin künye ve sicilleri tarafımızdan gün yüzüne çıkarılmıştır. 1914-15 ders yılından itibaren üst sınıflara kayıtlı öğrenci sayısının sürekli azaldığı ve 1917-18 ders yılında eğitim görecek öğrencisi kalmayan lise kısmında sınıfların açılamadığı görülmektedir. Eğitim kurumlarından askere alınan öğrencilerin yaşı 19 ya da 18’dir. 17 yaşında olan 1316/1900 doğumlular neredeyse savaşın sonunda, 1 Ekim 1917 tarihinde silah altına alınmıştır. Bu nedenle, eğitim kurumlarından yıllardır dile getirilen ama aslı olmayan “15 yaşında askere alınma” diye bir şey söz konusu değildir. Zaten bu yaştaki bir çocuktan askerlik adına bir şey beklemekte çok sağlıklı bir düşünce değildir. Diğer önemli problemde sanki liselerin bazıları Sivas, Bursa, Trabzon, Balıkesir, Galatasaray, İstanbul Erkek vs gibi öğrencileri savaşa katılmışta sanki “diğer liseler katılmamış gibi” bir bilgi kirliliğinin olmasıdır. İmparatorluk dahilinde mevcut 44’ü taşra 13’ü İstanbul’da olmak üzere 56 sultanî mektebi de aynı süreci yaşamış ve eğitim gören öğrencisi orduya dahil edilmiştir.

Üsküdar Sultanîsi, I. Dünya Savaşı yıllarında öğrenci yokluğundan lise kısmı şubelerinin birçoğunu açamadığı gibi 1917-18 ve 1918-19 ders yıllarında mezun da verememiştir. 1915-16 ve 1916-17 ders yıllarında ise Üsküdar Sultanîsi’ne kayıtlı son sınıf öğrencileri savaş meydanlarında olduğundan bu yıllarda sadece birer öğrenci tahsil görebilmiştir. 1915-16 ders yılında yaşı dolayısıyla askerlik yükümlülüğü bulunmayan İbrahim Rebi (Barkın) ve 1916-17 ders yılında da Erzurum Sultanîsi’nden naklen gelen Hüseyin Avni Efendi mezun olabilmiştir.

 

Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi’nden I. Dünya Savaşı’na katıldığı tesbit edilen toplam öğrenci sayısı 43’tür. Mondros Mütarekesi sonrasında terhis olan 24’ü gazi olarak mektebe geri dönmüştür. Geri dönemeyen öğrenci sayısı ise 19’dur.

Burada özellikle basında dinlendirilen bir bilgi kirliliği daha karşımıza çıkmaktadır. Bu kurumun “öğrencisinin hepsi Çanakkale’de şehit oldu” gibi söylemleri tamamen yanlış olmakla beraber hiçbir amaca hizmet etmeyen ifadelerdir. Bu ifadeler hem şanlı tarihimizi hem de kutlu zaferimizi gölgeleyen ve küçülten söylemlerdir. Türk ordusu daima güçlüdür. Eğitim kurumlarında maarif ya da vilayet hesabına ücretsiz olarak eğitim gören öğrencilerden öncelikle beklenen, mezun olduktan sonra ülkenin kalkınması için ihtiyaç duyulan alanlarda çalışmalarıdır. Diğer yandan eğitim kurumlardan tahsillerinden silah altına alınarak Çanakkale Savaşı’na katılan öğrenci sayısı çok sınırlıdır. 9 Ocak 1916’da Çanakkale Cephesi’nden zaferle ayrıldıktan sonra kurumlardan alınan öğrenciler ihtiyat zabit vekili olarak diğer cephelere sevk edilmiştir. 30 Kasım 1918’de Mondros Mütarekesi’nden sonra da terhis edilmişlerdir. Bu süreçte 65 sultani mektebinde tahsil gören öğrencilerin “neredeyse yarısı” kurumlarına geri dönmüştür.

Üsküdar Sultanîsi’nde bu oran % 60’dır. Bu öğrencilerin 1’i şehit düşerken, diğer 18’si diğer nedenlerle yeni kayıtlar ortaya çıkana kadar “vefâten şehit” olarak değerlendirilmiştir. Bu sayının bu kadar az olmasının sebebi; şehitlik ünvanının, sadece muharebe de göğüs göğüse çarpışma ve kurşunla yaralanma sonucu savaş meydanında ya da hastanede ölenlere verilmekte olmasından kaynaklanmaktadır. Hastalık ya da diğer nedenlerden dolayı vefâten şehit olanlara dair herhangi bir kayıt mevcut değildir. Üsküdar ve Selimiye Askerlik Şubelerinin I. Dünya Savaşı yıllarına ait kayıtlarına ulaşılamamıştır. I. Dünya Savaşı sonucunda tahsilli genç nüfusun oranı % 10’a kadar düşmüştür. Bu nedenle lise kademesinde eğitim görecek öğrenci yokluğundan Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi, 1919-20, 1920-21 ve 1921-22 ders yıllarında da mezun verememiştir.

I. Dünya Savaşı yıllarında Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi’nin eğitim kadrosundan 8’i silah altına alınmıştır. Bunların 3’ü askerlik hizmetini yerine getirerek gazi olarak kurumdaki görevlerine dönmüşlerdir. Kohen Efendi Alman vatandaşı olup askerliğini yapmak için Almanya’ya gittiğinden kurumdaki görevinden ayrılmıştır. Abdurrahman Robenson askerlik vazifesini yaparken salgın hastalıktan vefâten şehit olmuştur. Lütfi, Yakub ve Mahmud Nedim Efendiler ise terhisten sonra kuruma dönememişlerdir.

 

10 Aralık 1918 tarihinde Meclis-i Kebîr-i Maarif tarafından; Darülfünun ile Mekâtib-i Âliye ve Tâliye ve Dârülmuallimîn mezun, müdavim veya öğretmenlerinden iken I. Dünya Savaşı’nda cansiperane fedakârlık göstermiş bulunan kısa dönem askerlerin refah seviyelerinin yükseltilmesi hakkında 14 maddelik bir karar alınarak uygulanmıştır.

Kararın 1. maddesi şöyledir: “Mekâtib-i Âliye ve Tâliye mezunlarıyla adı geçen kurumlarda gerek öğretmen, gerekse de müteallim sıfatıyla bulunmakta iken askere gitmiş ve şahadet rütbesine ermiş olan muhterem şehitlerin isimlerini yaşatmak için, isimlerini içeren birer saygı plaketi yaptırıp mensup oldukları müessesenin girişine asılmalıdır.” Ancak, bu tarihten kısa bir süre sonra Osmanlı Devleti’nin işgal sürecinin başlaması ve dönemin şartları dolayısıyla, hazırlanan levhaların kurum girişlerine asılması mümkün olamamıştır. 

18 Mart 2018 tarihinde Burhan Felek Anadolu Lisesi’nde açılan gazi ve şehit köşesiyle, o zamanki adıyla Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi’nden I. Dünya Savaşı’na katıldığı tesbit edilen 43 öğrenci ve 8 öğretmeninin aziz hatırası yâd edilirken diğer yandan 100 yıl önceki karar da gerçekleştirilmiştir. Böylece, cansiperane fedakârlık göstererek gazi ve şehit olan Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi’ne mensup bu kahramanların isimleri yaşatılmış ve gelecek nesillere aktarılmıştır.

Doç. Dr. Nuri GÜÇTEKİN

           

 

 

EK-I. Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi Mezunları (1913-1920)

SN

No

Doğum Tarihi

ve Yeri

Adı

Baba Adı

Mezuniyet Yılı

ve Bölüm

1

98

1312/1896

İstanbul

Mustafa Sadreddin

Merhum Binbaşı İbrahim Edhem Efendi

1914-15 Edebiyat

2

192

1309/1893

Necid Sancağı

Ahmed el-Ensari

Merhum Hakkı Paşa

1914-15 Edebiyat

3

53

1311/1895

İstanbul

Mehmed Bahaddin

İstihkam Yüzbaşılığından

Emekli Yusuf Cemal Bey

1914-15 Fünûn

4

66

1312/1896

İstanbul

Mehmed Talat

Tersane-i Amire Fabrikasında Müstahdem Merhum Kolağası Hakkı Bey

1914-15 Fünûn

5

84

1310/1894

İstanbul

Hafız Mehmed Haşim

Valide-i Atik Cami-i Şerif-i Dersiamlarından

Hafız Osman Nuri Efendi

1914-15 Fünûn

6

115

1311/1895

İstanbul

Ahmed Tahir

Harbiye Dairesi Sıhhiye Dairesi 2. Şube Mümeyyizliğinden Emekli Selahaddin Bey

1914-15 Fünûn

7

117

1313/1897

İstanbul

Abdullah Rasim

Kahveci Ahmed Ağa

1914-15 Fünûn

8

123

1312/1896

Vezirköprü

Mehmed Lütfi

Üsküdar Hapishane Müdürü

Merhum Mehmed Ragıb Bey

1914-15 Fünûn

9

148

1313/1897

İstanbul

Mehmed Subhi

Emekli Binbaşı Mustafa İsmet Bey

1914-15 Fünûn

10

154

1313/1897

Bulgaristan

Receb Masum

Çiftçi Osman Ağa

1914-15 Fünûn

11

170

1312/1896

Eskişehir

Mustafa Remzi

Alaybeyzade Osman Bey

1914-15 Fünûn

12

12

1315/1899

İstanbul

İbrahim Rebi

11. Daire-i Belediye Sıhhiye Reisi

Ahmed Hikmet Hamdi Bey

1915-16 Fünûn

13

203

1311/1895

Erzurum

Hüseyin Avni

Erzurumlu Mustafa Efendi

1916-17 Edebiyat

1913-14, 1917-18, 1918-19 ve 1919-20 ders yıllarında mezun verememiştir.

 

EK-II. Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi’nin Gazi ve Şehit Öğrencileri

SN

Okul No

Doğum Tarihi

ve Yeri

Adı

Baba Adı

Askerlik Süreci

Şehit ve Geri Dönemeyenler

1

135

1311/1895

İstanbul

Hüseyin Hüsnü

Ahmed Rasim Efendi

1915-16 ders yılında 12. sınıfta iken

askere alınmıştır (Eylül 1915).

İhtiyat Zabit Vekili (YD.SB), İstanbul Üsküdar.

40. Alay 2.Tabur 8. Bölük, Irak Cephesi Felahiye Muharebesi, Şahadet Tarihi: 30 Nisan 1916.

2

1

1312/1896

Tekirdağ

Ahmed İhsan

Baha Bey

1915-16 ders yılında 12. sınıftayken

tasdikname almıştır (10 Eylül 1915).

3

19

1308/1892 İstanbul

Mustafa Reşid

Mehmed Sami Bey

1914-15 ders yılında askere gitmek üzere

12. sınıftan tasdikname alarak

okuldan ayrılmıştır (18 Ekim 1914).

4

25

1308/1892

Erzincan

Mehmed Hazım

Nimet Efendi

1914-15 ders yılında 11. sınıftayken

askerliğe dahil edilmiştir (13 Şubat 1915).

5

33

1315/1899

Tosya

Eşref

Ali Efendi

1916-17 ders yılında 9. sınıf öğrencisi

olduğunu gösteren ve künye bilgilerini içeren belgeyi alarak askere gitmek üzere

mektebi terk etmiştir (12 Ekim 1916).

6

36

1311/1895

 İstanbul

Mehmed Saim

Hacı İbrahim Hakkı

1914-15 ders yılı başında

gönüllü olarak askere yazılmak için 7. sınıftan

tasdikname almıştır (24 Haziran 1914).

7

41

1313/1897

Erzincan

Mustafa Kemal

Mehmed Şefik

1915-16 ders yılında 11. sınıfta öğrenci iken

silah altına alınmıştır (11 Ekim 1915).

8

51

1314/1898

İstanbul

Selahaddin

Mahmud Efendi

1915-16 ders yılı başında 10. sınıf öğrencisiyken hizmet-i maksûre olarak  silah altına

alınmıştır (Ekim 1915).

9

54

1310/1894

İstanbul

Ahmed Cemaleddin

Mehmed Hayri Bey

1914-15 ders yılında 11. sınıfa terfi ettikten sonra hizmet-i maksûreye tabi tutularak

askere alınmıştır.

10

68

1314/1898

Osmaniye

İbrahim Edhem

Ahmed Cevdet Efendi

1915-16 ders yılında 9. sınıf öğrencisiyken

hizmet-i maksûre erbabının taht-ı silaha daveti üzerine askere gitmiştir (25 Nisan 1916).

11

74

1314/1898

İstanbul

Ali Enver

Fahreddin Bey

1916-17 ders yılında taht-ı silaha alınması dolayısıyla 8. sınıftan tasdikname alarak

mektebi terk etmiştir (6 Eylül 1917).

12

80

1313/1897 İstanbul

Ahmed Aziz

Halid Zati

1916-17 ders yılında

7. sınıftan askere alınmıştır (14 Ekim 1916).

13

88

1308/1892 İstanbul

İbrahim Edhem

Osman Efendi

1914-15 ders yılında askere gitmek üzere

11. sınıftan tasdikname alarak mektebi

terk etmiştir (7 Kasım 1914).

14

97

1311/1895

İstanbul

Mehmed Kemaleddin

Mustafa Efendi

1915-16 ders yılında 11. sınıftayken

askere alınmıştır.

15

124

1310/1894

İstanbul

Hasan Numan

Ahmed Süreyya Bey

1915-16 ders yılında 10. sınıftan tasdikname

alarak askere gitmiştir (2 Ocak 1915).

16

125

1311/1895

Manastır

Ahmed Ziya

Mehmed Arif Rıza

1915-16 ders yılında hizmet-i maksûre

kapsamında silah altına alınmıştır (18 Mart 1916).

17

133

1312/1896

İstanbul

Halid Kazım

Süleyman Efendi

1915-16 ders yılında emsali gibi 12. sınıftan askere alınmış olduğu düşünülmektedir (25 Eylül 1915).

18

189

1314/1898

İstanbul

Mustafa Münib

Ali Bey

1915-16 ders yılında 9. sınıftan

askerlik yükümlülüğü dolayısıyla mektebi terk etmiştir (12 Şubat 1916).

19

298

1310/1894

Şam

Mehmed

Sadi

Mehmed Necib Bey

1915-16 ders yılında hizmet-i maksûreye tabi tutularak askere alınmıştır. Askerlik süreci ve sonrası hakkında kayıt bulunmamaktadır.

SN

Okul No

Doğum Tarihi

ve Yeri

Adı

Baba Adı

Askerlik Süreci

Gaziler

20

9

1313/1897

İstanbul

Ahmed Ekrem

Mehmed Hıfzı Bey

1915-16 ders yılında 10. sınıf öğrencisiyken

hizmet-i maksûre ile talimgaha sevk edilmesinden dolayı mektebi terk eylemiştir (28 Eylül 1915).

1 Şubat 1919’da zabit olduğundan bir üst sınıf olan 11. sınıftan tasdikname verilmiştir.

21

24

1310/1894

İstanbul

Ahmed Kemaleddin

Halim Rıza Bey

1914-15 ders yılında 10. sınıftan askere alınmıştır. Tek ders sınavını geçerek 11. sınıfa ve

4 Şubat 1919’da ihtiyat zabiti olduğundan

bir üst sınıf olan 12. sınıftan tasdikname almıştır.

22

28

1312/1896

İstanbul

Hüseyin Hilmi

Hacı Mehmed Nureddin

1915-16 ders yılında 12. sınıftayken askere alınmıştır (11 Eylül 1915). 28 Ocak 1919’da

12. sınıftan tasdikname almıştır.

23

44

1313/1897

İstanbul

Ahmed Tevfik

Hüseyin Hüsnü Efendi

1915-16 ders yılında hizmet-i maksûre olarak

taht-ı silaha alınması nedeniyle mektebi terk etmiştir (2 Ekim 1915). 25 Kasım 1918 tarihinde  terhis olmuştur. 4 Ağustos 1919’da10. sınıftan tasdikname almıştır.

24

46

1312/1896

Kemah

Refet Haki

Ömer Ağa

1915-16 ders yılında 12. sınıfta iken taht-ı silaha alınmıştır (9 Eylül 1915). 18 Ağustos 1919’da

12. sınıftan tasdikname almıştır.

25

52

1314/1898

İstanbul

Ahmed Fethi

Hacı Muhsin Efendi

1915-16 ders yılında 10. sınıfta iken askere alınmıştır (13 Mayıs 1916). 1915-16 ders yılında askere alınan sultanî öğrencilerine verilen haktan yararlanarak, kıtasına en yakın eğitim kurumu olan Kadıköy Sultanîsi’nde sınava girerek 11. sınıfa terfi etmiştir. 23 Şubat 1924 tarihinde

11. sınıftan tasdikname almıştır.

26

75

1312/1896

İstanbul

Mehmed Rıdvan (Bolerin)

Selahaddin Bey

1915-16 ders yılında 12. sınıfta iken hizmet-i maksûre olmak itibarıyla talimgaha gitmek üzere mektebi terk etmiştir (19 Eylül 1915). 5 Şubat 1921’de 12. sınıftan tasdikname almıştır.

27

86

1316/1900

Manastır

Esad

Tevfik Efendi

1917-18 ders yılında 9. sınıftayken hizmet-i maksûre ile silah altına alınmıştır (22 Aralık 1917). 13 Eylül 1919 tarihinde 9. sınıftan

tasdikname almıştır.

28

94

1315/1899

Gekbuze

Abdüllatif

Abdülsamed

1915-16 ders yılında 7. sınıftan askere alınmıştır. 13 Ağustos 1956 tarihinde kayıt sureti verilmiştir.

29

102

1314/1898

Ahyolu

Salih Cenuni (Ercan)

Ömer Efendi

1915-16 ders yılında 10. sınıftan silah altına alınmıştır (5 Ocak 1915). 2.8.1945 tarihinde Üsküdar Sultanîsi 10. sınıfından ayrıldığına

dair kayıt sureti verilmiştir.

30

131

1313/1897

İstanbul

Hüseyin Nureddin

Mustafa Bey

1915-16 ders yılında 11. sınıftayken askere alınmıştır (2 Ekim 1915). 23 Nisan 1919 tarihinde ihtiyat zabiti olduğundan emsali gibi bir üst sınıf olan 12. sınıftan tasdikname verilmiştir.

31

152

1308/1892 İstanbul

Mehmed Ali Salih

Mahmud Bey

27 Aralık 1913 tarihinde 10. sınıftayken askere gitmek üzere mektebi terk etmiştir. 3 Temmuz 1926 tarihinde 10. sınıftan kayıt sureti verilmiştir.

32

175

1311/1895

Kırım

Veli

Hacı Abdülbari

1915-16 ders yılı başında 12. sınıftan askere alınarak mektebi terk etmiştir. 7 Ocak 1919’da

12. sınıftan tasdikname almıştır.

33

205

1313/1897

İstanbul

Osman Remzi

İsmail Efendi

1915-16 ders yılında 9. sınıf öğrencisiyken

talimgaha gitmek üzere mektebi terk etmiştir

(9 Ekim 1915). 23 Ocak 1928’de tasdikname almıştır.

 

SN

Okul No

Doğum Tarihi

ve Yeri

Adı

Baba Adı

Askerlik Süreci

34

225

1314/1898

Bingazi

Ahmed Kemal

Osman Nuri Efendi

1915-16 ders yılında 10. sınıftan belge

alarak talimgaha gitmiştir (11 Mayıs 1916).

10 Ağustos 1918 tarihinde Mekteb-i Mülkiye’ye vermek üzere 10. sınıftan tasdikname almıştır.

35

248

1314/1898

İstanbul

Münir

Hakkı Bey

1916-17 ders yılında 9. sınıftan belge alarak askere gitmiştir (24 Temmuz 1916). 17.11.1930’da

9. sınıftan tasdikname almıştır.

36

293

1314/1898

İstanbul

David

Samuel Efendi

Okulun eski öğrencisidir. 1912-13 ders yılında

9. sınıfta sınıf tekrarı yapmıştır. 28 Kasım 1913 tarihinde devamsızlıktan kaydı silinmiştir. 1915-16 ders yılında silah altına alınmıştır (30 Mayıs 1916).

37

358

1316/1900 İstanbul

İbrahim Edhem

Emir Ömer Bey

1918-19 ders yılında 9. sınıftayken

hizmet-i maksûre ile talimgaha sevk

edilmiştir (16 Temmuz 1918). 22 Eylül 1919’da

9. sınıftan tasdikname almıştır.

38

372

1313/1897 İstanbul

Ahmed Nihad

Ali Rıza Bey

1915-16 ders yılında 8. sınıftayken taht-ı silaha alındığından mektebi terk etmiştir (7 Mart 1916). 16 Haziran 1925’te 8. sınıftan tasdikname almıştır.

39

376

1315/1899

Bursa

Hüseyin Sadeddin

Ali Efendi

1915-16 ders yılında askere alınmıştır

(4 Eylül 1915). 9 Şubat 1919’da

7. seneden aldığı tasdiknameyi iade ederek

taht-ı silahta bulunması dolayısıyla

bir üst sınıf olan 8. sınıfa kayıt edilmiştir.

40

379

1317/1901

İstanbul

Mehmed Kemaleddin

Ferid Bey

1916-17 ders yılında 7. sınıfta iken taht-ı silaha alınmıştır (29 Haziran 1917). 3 Mart 1919’da

bir üst sınıf olan 8. sınıfa kayıt edilmiştir.

30 Kasım 1919’da 9. sınıftan tasdikname almıştır.

41

545

1316/1900

Taşlıca

Bekir Ekrem

Cafer İlhami Efendi

1916-17 ders yılında 9. sınıfta iken taht-ı silaha alınmıştır (Eylül 1916). 13 Ocak 1919’da askerlik hizmeti yapanlara bir defaya mahsus olmak üzere verilen haktan yararlanarak bir üst sınıf olan

10. sınıfa kayıt edilmiştir. 12 Eylül 1919 tarihinde 11. sınıftan tasdikname almıştır.

42

554

1313/1897

Üsküdar

Mustafa Asım

Şükrü Bey

1916-17 eğitim yılı başında 9. sınıftayken

hizmet-i maksûre ile taht-ı silaha alınmıştır (15 Temmuz 1916). 12 Ocak 1919’da askerlik hizmeti yapanlara bir defaya mahsus olmak üzere

verilen haktan yararlanarak bir üst sınıf olan

10. sınıfa kayıt edilmiştir. 3 Eylül 1919’da

11. sınıftan tasdikname almıştır.

43

603

1315/1899

İstanbul

Mehmed Nasuhi

Hüsnü Bey

1916-17 ders yılında 9. sınıfta iken

bir sene askere alınmıştır. 13 Eylül 1919’da

11. sınıftan tasdikname almıştır.

Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi’nden I. Dünya Savaşı’na katıldığı tesbit edilen toplam öğrenci sayısı 43’tür. Bunların 24’ü gazi olarak mektebe geri dönmüştür. Geri dönemeyen öğrenci sayısı 19’dur.

 

 

EK-III. Gazi ve Şehit Eğitim Kadrosu

SN

Adı

Görevi

Askerlik Süreci

1

Mehmed Sadık Bey

Terbiye-i Bedeniye

muallimi ve muid

1915-16 ders yılına rastlayan 14 Mart 1915 tarihinde

taht-ı silaha alınmıştır. 1 Ocak 1918 tarihinde terhis olarak görevine devam etmiştir.

2

Ali Rıza Bey

Devre-i evveli

Fransızca muallimi

1915-16 ders yılına rastlayan 14 Şubat 1915’te

orduya katılmıştır. 27 Temmuz 1916 tarihinde terhis olarak görevine başlamıştır.

3

Mustafa Şefik Bey

İbtidâiye kısmı Başmuallimi

1914-15 ders yılına rastlayan 24 Kasım 1914 tarihinde

taht-ı silaha alınmıştır. 14 Eylül 1916 tarihinde terhis olarak okuldaki görevine tekrar başlamıştır.

4

Kohen Efendi

Almanca muallimi

1916-17 ders yılına rastlayan 13 Eylül 1916 tarihinde

hizmet-i askeriyesini yapmak üzere Almanya’ya gitmiştir.

5

Abdurrahman Robenson

Terbiye-i Bedeniye muallimi

1914-15 ders yılına rastlayan 13 Kasım 1914 tarihinde silah altına alınmasıyla kurumdan geçici olarak ayrılmıştır.

11 Nisan 1915 tarihinde Kafkasya Cephesi’nde

lekeli tifüsten vefâten şehit olmuştur.

6

Lütfi Efendi

İbtidâiye kısmı muallim-i sanî vekaleti

1915-16 ders yılına rastlayan 13 Ekim 1915 tarihinde silah altına alınmasıyla kurumdan ayrılmıştır. Geri dönememiştir.

7

Yakub Efendi

Muid

1915-16 ders yılına rastlayan 14 Nisan 1915 tarihinde

taht-ı silaha alınmıştır. 2 Eylül 1919 tarihinde askerlik görevi

devam etmektedir. Geri dönememiştir.

8

Mahmud Nedim Efendi

İbtidâiye kısmı

muallim-i sanî

1914-15 ders yılına rastlayan 29 Kasım 1914 tarihinde

silah altına alınmasıyla kurumdan geçici olarak ayrılmıştır.

29 Ağustos 1922’de taht-ı silahtadır. Geri dönememiştir.

I. Dünya Savaşı yıllarında Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi’nin kadrolu personelinden 8’i silah altına alınmıştır. Bunların 3’ü askerlik hizmetini yerine getirerek gazi olarak kurumdaki görevlerine dönmüşlerdir. Kohen Efendi Alman vatandaşı olup askerliğini yapmak için Almanya’ya gittiğinden kurumdaki görevinden ayrılmıştır. Abdurrahman Robenson askerlik vazifesini yaparken salgın hastalıktan vefâten şehit olmuştur. Lütfi, Yakub ve Mahmud Nedim Efendiler ise terhisten sonra kuruma dönememişlerdir. Bu öğretmenlerin vefâten şehit oldukları düşünülmektedir.

 

EK-IV. Silah Altına Alınan Bazı Öğrencilerin Künyeleri

 

Mehmed Saim Efendi

 9 Mart 1896’da İstanbul’da doğmuştur. Kadıköy Belediyesi Tahakkuk Memuru Hacı İbrahim Hakkı Bey’in oğludur. 29 Eylül 1912’de Toptaşı Rüşdiye-i Askerîye’si 3. senesinden aldığı a’lâ derecedeki tasdiknamesiyle Üsküdar İdadîsi’nin 1. sınıfına imtihanla kayıt ve kabul edilmiştir. Okul numarası 36’dır. 1912-13 ders yılı sonuna kadar mektebe devam etmiş ve o seneki genel imtihanda sınıfını geçemeyerek sınıf tekrarı yapmıştır. 27 Ekim 1913 tarihinde ve idadînin 1. senesinde mektebi terk etmiştir. 16 Haziran 1914 tarihinde, babası önce oğlunun Tezkire-i Osmaniye’si (nüfus kağıdı) ile aşı ilm-i haberini (aşı belgesini) almış; 24 Haziran 1914 tarihinde de oğullarının gönüllü olarak askere yazılmaya karar vermesinden dolayı beraberinde götürmek için tasdiknamesinin verilmesini talep etmiştir. Bu talep doğrultusunda aynı tarihte 7. sınıftan tasdikname verilmiştir.

 

Belge 1. Mehmed Saim Efendi’nin Gönüllü Askerlik Belgesi

Üsküdar İdadîsi Müdüriyet-i Behiyyesine

Efendim

Mahdûmum Mehmed Saim Efendi bu kere gönüllü olarak silk-i askerîye hüsn-i rızamızla dahil olacağından, lütfen bir kıta tasdiknamenin yedine itâsı müsterhamdır efendim.

Fî 11 Haziran sene 330. Miladi: 24 Haziran 1914

Kadıköy Belediyesi Tahakkuk Memuru es-Seyyid İbrahim Hakkı[1]

 

Ahmed Ekrem Efendi

1313/1897’de İstanbul’da doğmuştur. Babası Kosova Defterdarlığı’ndan emekli Mehmed Hıfzı Bey’dir. Üsküdar Merkez Rüşdiyesi’nden mezundur. 31 Ağustos 1912’de Üsküdar İdadîsi’nin 1. senesine imtihanla ve ücretli öğrenci olarak kayıt edilmiştir. Okul numarası 9’dur. 1912-13 ders yılında 2. seneye terfi etmiştir. 1913-14 eğitim yılında mektebin sultanîye dönüşmesi dolayısıyla 8. sınıfa nakledilmiş ve genel imtihan sonucunda  9. sınıfa terfi etmiştir. 1914-15 ders yılında 10. sınıfa geçmiştir. 1915-16 ders yılında 10. sınıfta bulunduğu 28 Eylül 1915 tarihinde hizmet-i maksûre ile talimgaha sevk edilmesinden dolayı mektebi terk eylemiştir.[2] 1 Şubat 1919 tarihinde zabit olduğundan bir üst sınıf olan 11. sınıftan tasdikname verilmiştir.[3]

 

Belge 2. Ahmed Ekrem Efendi’ye İsteği Üzerine Verilen Vesika

Ahmed Ekrem Efendi’ye isteği üzerine 24 Temmuz 1918 tarihinde Üsküdar Sultanîsi Müdürlüğü tarafından verilen belgedir.[4]

 

İbrahim Edhem Efendi

1314/1898’de Osmaniye Kazası’nda doğmuştur.Babasıpiyade mülazım-ı evvelliğinden emekli Ahmed Cevdet Efendi’dir.1912-13 ders yılında Üsküdar İdadîsi’nin 2. senesine kayıt olmuştur. Okul numarası 68’dir. 1913-14 eğitim yılında 8. sınıfta sınıf tekrarı yapmıştır. Üsküdar Sultanîsi’nin 9. sınıfında bulunduğu 1915-16 ders yılında 25 Nisan 1916’da velisinin isteği üzerine tasdiknamesi verilmiştir.[5]

 

Belge 3. İbrahim Edhem Efendi’ye Tasdikname Verilmesi Talebi

İbrahim Edhem Efendi’nin velisi olan annesi tarafından 23 Nisan 1916 tarihinde Üsküdar Sultanîsi Müdürlüğü’ne verilen dilekçededir: ‘1314 doğumlu kısa dönem askerlik yapacakların taht-ı silaha davetleri dolayısıyla mahdumum olup 9. sınıfta 46 numara ile kayıtlı İbrahim Edhem Efendi de, bu yaşta olması nedeniyle mektepten tamamen ayrılma mecburiyetinde bulunduğundan tasdiknamesinin verilmesini rica ve istirham eyleriz.’[6]

 

 

Ahmed Tevfik Efendi

1313/1897’de İstanbul’da doğmuştur. Tabur katibi Hüseyin Hüsnü Efendi’nin oğludur. Beykoz Rüşdiyesi’nden aliyyü’l-a’lâ derecede mezun olmuştur. 3 Eylül 1912’de Üsküdar İdadîsi’nin 1. senesine imtihanla kayıt olmuştur. Okul numarası 44’tür. 1912-13 ders yılında 2. seneye terfi etmiş ve mektebin sultanîye tahvili dolayısıyla 8. sınıfa nakledilmiştir. 1913-14 eğitim yılında 9. sınıfa ve 1914-15 ders yılında ise 10. sınıfa terfi etmiştir.[7] 1915-16 ders yılında hizmet-i maksûre olarak taht-ı silaha alınması nedeniyle mektebi terk etmiştir (2 Ekim 1915). 25 Kasım 1918’de  terhis olmuştur.[8] 4 Ağustos 1919’da 10. sınıftan tasdikname almıştır.[9]

 

Belge 4. Ahmed Tevfik Efendi’ye Terhis Esnasında Verilen Belge

 

Mustafa Asım Efendi

1313/1897’de Üsküdar’da doğmuştur. Babası İstihkam Miralayı Şükrü Bey’dir. 6 Mart 1915’te Çanakkale Sultanîsi’nden naklen Üsküdar Sultanîsi’nin 7. senesine kaydedilmiştir. Okul numarası 402’dir. 1914-15 ders yılında 8. sınıfa ve 1915-16 ders yılında da 9. sınıfa terfi etmiştir.[10] 1916-17 eğitim yılı başında 9. sınıftayken hizmet-i maksûre ile silah altına alınmıştır (15 Temmuz 1916).

13 Ocak 1919 tarihinde kayıt yaptırmak için müracaat etmiş ve Maarif Nezareti’nden gelen emrin 11. maddesince, bir üst sınıfa kayıt ve kabulü gerektiğinden, yeni okul numarası olan 554 numara ile 10. sınıfa kayıt ve kabul edilmiştir. 1918-19 ders yılı genel imtihanı neticesinde 11. sınıfa terfi etmiştir.[11]İsteği üzerine 31 Temmuz 1919 tarihinde öğrenci belgesi, 3 Eylül 1919 tarihinde de 11. sınıftan tasdikname almıştır.[12]

 

Belge 5. Mustafa Asım Efendi’nin Askerlik İçin Tasdikname Talebi

Mekteb-i Sultanî Müdüriyet-i Cânib-i Alîsine

‘Efendim, mahdûmum 8. sınıf talebesinden 402 numrolu Mustafa Asım, bu kere vazife-i vataniyesini ifa etmek üzere davet olunduğundan, mensup olduğu şubeye ibraz etmek üzere tasdiknamesinin i’tası müsterhamdır.’

Fî 31 Mart sene 332. (Miladi: 13 Nisan 1916). Emine Müzeyyen.

 
I. Dünya Savaşı’nda Üsküdar Mekteb-i Sultanîsi,
Nuri Güçtekin, 

Üsküdar Belediyesi, Nisan, 2017.


[1] Üsküdar Sultanîsi Öğrenci Sicil Dosyası, 1913-1920. Öğrenci Sicil Dosyası, No: 36.

[2] Üsküdar İdadi/Sultanî Öğrenci Künye Defteri 1900-1928, Cilt 2, ss: 531. Öğrenci Künye Defteri, s. 9.

[3] Üsküdar Sultanî/Erkek Lisesi Tasdikname Defteri 1913-1929, ss: 217. Tasdikname Defteri, s. 65.

[4] Öğrenci Sicil Dosyası, No: 9. Hıfzı Bey’in oğlu Ahmed Ekrem Efendi Tarih-i tevellüdü sene 1313 Dersaadet ‘Bâlâda künyesi muharrer 9 numrolu Ahmed Ekrem Efendi 1330-1331 sene-i dersiyesi imtihan-ı umumisinde 10. sınıfa terfi edip bir müddet sonra talimgaha sevk edilmesine mebni mektebi terk eylediği ve mektepte bulunduğu müddetçe sa’y u gayret ve hüsn-i hal ve hareketi aliyyü’l-a’lâ derecede görülmüş olduğu kayıttan anlaşılmış olmağla, taleb-i vâkıine mebni iş bu vesika i’ta kılındı.’ Fî  24 Temmuz sene 334.

[5] Öğrenci Künye Defteri, s. 68.

[6] Öğrenci Sicil Dosyası, No: 68.

[7] Öğrenci Künye Defteri, s. 44.

[8] Öğrenci Sicil Dosyası, No: 44.

[9] Tasdikname Defteri, s. 69.

[10] Öğrenci Künye Defteri, s. 402.

[11] Öğrenci Sicil Dosyası, Eski No: 402 Yeni No: 554.

[12] Tasdikname Defteri, s. 70.

Bir cevap yazın