GELİBOLU’YU ANLAMAK

Bir Çanakkale Şehidinin Hikâyesi: Koca Ali Oğlu Mustafa (Necat Çetin)

Bayındır İlçesi’nin yüksek dağlık kesiminde yörüklerin kurduğu ve halk arasında Marmaraç Köyü olarak anılan köy zamanla köy statüsünü kaybederek Dernekli Köyü’nün Mersinli Mahallesi’ni oluşturmuştur[1].  Marmaraç Köyü halkı yaşam olanaklarının ve su kaynaklarının yetersizliği neticesinde kendilerine yeni yaşam alanları aramak zorunda kalmışlar ve ovaya yayılarak Canlı Köyü’ne yerleşmişlerdir.[2]

 Çalışmanın konusunu oluşturan olay eski adı Kavakalan, yeni adı Çınardibi olan köye giden yolun üstünde kurulu Marmaraç Köyü’nde meydana gelmiştir. Düz bir arazi üzerinde etrafı ormanlarla çevrili bir yerde bulunan Marmaraç Köyü, tarihi bir geçmişe sahip olup, Yunan işgali sırasında köy çevresinde bulunan çetelerin saklanması için önemli bir yer olmasının yanı sıra Kuva-yı Milliyecilere de yiyecek içecek temininde önemli rol oynamıştır. Hortunalı Hamit Efe de Milli Mücadele sırasında burada bulunmuştur[3]. Günümüzde Marmaraç Köyü’nün eski canlılığı kalmamıştır.

 Çanakkale Savaşları sırasında 15-16 hanenin yaşadığı[4] Marmaraç Köyü’nün önde gelen aileleri Kölemenler[5], Araplar[6] ve Çelbeşikler[7] sülalesi idi.  Günümüzde adı geçen ailelerden bazıları Kemalpaşa’nın Cumalı Köyü’ne kimileri ise Torbalı’nın Karakızlar Köyü’ne yerleşirken aile üyelerinden bir kısmı da Torbalı’nın Dağtekke Köyü’ne yerleşmişlerdir. Bir kısmı ise yaşamlarını Bayındır ovasında Kızılcaova ve Canlı’da sürdürmektedirler. 

 KOCA ALİ OÐLU MUSTAFA

Makalenin konusunu oluşturan Marmaraç Köyü’ndeki Koca Aliler[8] sülalesi üç çocuk, anne[9], baba ve dededen[10] oluşan altı kişilik bir aileydi.   Üç çocuğun ikisi kız, birisi erkek olup en büyük kız çocuğunun adı Ayşe’dir. Diğer evladının adı ise Iraz’dır. [11]  Iraz’dan bir yaş küçük olan erkek kardeşi Mustafa’dır.[12]   Ayşe, Çengele[13] Köyü’ndeki Sarılar Aşiretinden Bekir[14] ile evlenmiş ve bu evlilikten Şerife, Ümmü ve Nazlı adlarında 3 kız evlatla, Casim[15], Halil, Ali, Mehmet ve Bekir adlı 5 erkek çocuk dünyaya getirmiştir. Çanakkale Savaşları sırasında Ayşe’nin eşi de kaynı Hamza Ali[16] ile birlikte askere çağrılmıştır.

 I. Balkan Savaşı (1912) ile 1. Dünya Savaşı sırasında Yemen cephelerinde (1916-1917) savaşan Ayşe’nin eşi uzun süre evinden ve eşinden uzak kalmıştır.

 Ayşe’nin annesi vefat ettikten sonra evin bütün yükü kız kardeşi Iraz’ın üzerine kalmıştır. Kardeşi Mustafa da büyüyünce ablası Iraz’ın bir an önce evlenmesini istemektedir. Köyden birkaç kişinin evlenme teklif ettiği Iraz’a Kemalpaşa’nın Gökyaka Tekeköy’den bir kişi[17] ile söz kesilmiştir. Mustafa da aynı dönemde kendi aralarında anlaştıkları kendi köylerinden Emine ile nişanlanmıştır.  İki aile arasında nişandan sonra düğün hazırlıkları yapılmaya başlanmış ve bu doğrultuda da düğün alışverişi yapılmıştır.  Iraz ve kardeşi Mustafa’nın düğünün 1915 yılında yazın bir hafta aralıklarla yapılmasına karar verilmiştir.

 Yaz mevsimi geldiğinde düğün hazırlıkları yoğunlaşmış ve düğün günü de çevre köylerden ne kadar akraba varsa Marmaraç Köyüne gelerek düğüne katılmışlardır. Düğünden bir gün önce kız evinde yapılan kına gecesinden sonra Heyamullar[18] düzenlenmiştir.  Düğünlerin olmazsa olmazı keşkek düğün yemeğinin başında yer almıştır. Erkek tarafı Iraz’ı gelin almak için Gökyaka Tepeköy’den, yola çıkarak kız tarafının bulunduğu Marmaraç Köyüne doğru yola çıkmıştır.  Davullar zurnalar eşliğinde yol güzergâhındaki Cumalı, Sinekköy ve Cumalı Köyleri geçildikten sonra Zeybek Mezarlığı’ndan Marmaraç Köyüne ulaşmak için uzun bir mesafe kat etmek zorunda kalmışlardır. Öğle vakti davulların sesi yeri göğü inletmekte olup Marmaraç Köyüne 500-600 m. mesafenin kaldığı bir yerde  Marmaraç Köyü’nden iki kişi çıkagelmiştir.   Bu beklenmedik gelişme karşısında tedirginlik yaşayan erkek tarafı önce davul ve zurna seslerini susturarak meraklı bakışlarla gerçeği öğrenmeye çalışırlar. İki kişinin verdikleri haber,  düğünün bozulması yönünde olmayıp Iraz’ın dedesinin vefat haberini getirmekle yükümlü oldukları doğrultudadır.[19]  Düğün için yola çıkan insanlar Marmaraç Köyü’ne Iraz’ın dedesinin defin işlemleri için gitmek zorunda kalmışlardır. Düğün için gelen insanlar, taziyede bulunduktan sonra defin işlemleri içim mezarlığın yolunu tutmuşlardır. Bu esnada beklenmedik bir gelişme daha yaşanmıştır. Cenaze töreni sırasında Çırpı Nahiye’si karakolundan iki jandarma gelerek Çanakkale Savaşı’nın başladığını Eli silah tutan herkesin askere alınmak zorunda olduğunu haber vermişlerdir.  Askere gideceklerin başında gelen Mustafa jandarmalara durumu anlattıktan sonra ablasının gelin çıkmasına kadar kendisine izin verilmesini jandarmadan talep etmiştir. Jandarmanın gerekli anlayışı göstermesine rağmen kardeşi Iraz bu duruma karşı çıkmış ve şu şekilde bir açıklamada bulunmuştur:

“…Önce evden sen çıkacaksın. Ben ablayım. Önce seni uğurlayacağım. Vatan seni bekliyor.” Bu sözlerin üzerine köyden diğer askere gidecekler ile askere gidecekler ile birlikte Mustafa da köylülerin ve imamın dualarıyla uğurlanmıştır. Askere uğurlama töreni bittikten sonra sessiz sedasız bir şekilde Iraz da gelin olarak eşinin köyüne gitmiştir.

Bir süre geçtikten sonra Marmaraç Köyü’ne Mustafa’nın Çanakkale’de şehit düştüğü haberi ulaşmıştır.[20] Acı haberi alan aile üyelerinden nişanlısı Emine Mustafa’nın öldüğüne inanmamakta ısrar etmiştir. Emine’ye göre Mustafa ya kaybolmuştur ya da esir düşmüştür. Bir gün mutlaka gelecektir. Koca Alilerin Ali ise oğlunun şehit haberini aldığında çok üzülmüş tek evladını kaybetmenin acısıyla dünyaya küsmüş yemeden ve içmeden kesilmiştir. Evladı Mustafa’nın acısına dayanamayan babası kısa bir süre sonra vefat etmiştir.

 Koca Aliler ailesi tek erkek evlatları olan Mustafa’yı kaybetmenin acısıyla kıvranırken bir diğer acı haberle yıkılmışlardır. Çengele Gacarlar’a[21]  ulaşan habere göre,   büyük Abları Ayşe’nin eşi Bekir de harpte şehit düşmüştür[22].

Şehit olmadan kısa bir süre önce köyüne gelen Bekir hasta olmasına rağmen gerek doktor, gerekse ilaç yetersizliği nedeniyle tam iyileşemeden jandarmanın zoruyla asker ocağına dönmek zorunda kalmıştır[23]. Bekir’in eşi Ayşe ise vefat ettiği 1969 yılına kadar hayatını yetim kalan yedi çocuğuna adamıştır.  Mustafa’nın nişanlısı Emine ise uzun yıllar yolunu beklediği Mustafa’nın gelmeyeceğine inandıktan sonra gönülsüzce Osmanlılar[24] Köyü’nden bir kişiyle evlenmiştir.  Ayşe ve Emine örneğinde olduğu gibi nice kadınları ve kızları eşlerinden ve nişanlılarından ayıran, çocukları yetim bırakan Çanakkale Savaşı’nda yalnızca Mustafa şehit düşmemiş, Marmaraç Köyü’nden birçok aileye çocuklarının Çanakkale’de şehit olduklarına dair haberler gelmiştir[25]. Mustafa’nın da bağlı olduğu Bayındır Nüfus Müdürlüğü’ndeki verilere göre Marmaraç Köyü’nden Çanakkale Savaşları’nda askerde kalanların listesi aşağıda sunulmuştur.

 

Tablo 1: Bayındır Nüfus Müdürlüğü Vefayata Mahsus Vukuat Defteri’ne Göre (Cilt 2) Dernekli ve Marmaraç (Mersinli) Köylerinden I. Dünya Savaşı Sırasında Askerde Kalanların Listesi.

İdare

Birimi

Hane No[26]

Adı

Baba adı

Anne adı

Doğum

Yeri

Doğum

Tarihi

Ölüm Yeri

Vefat

Tarihi

Ölüm

Kaydı

Dernekli

1

Abdullah

İbrahim

Ayşe

Bayındır

1307

Harb-i Umumi

1331

Askerde

Dernekli

4

Mehmet

Abdullah

Ayşe

Bayındır

1304

Harb-i Umumi

1332

Askerde

Dernekli

6

Abdullah

Mehmet

Ayşe

Bayındır

1302

Harb-i Umumi

1333

Askerde

Dernekli

9

Mustafa

Ahmet

Fatma

Bayındır

1303

Harb-i Umumi

1332

Askerde

Dernekli

15

Mehmet

Süleyman

Emine

Bayındır

1311

Harb-i Umumi

1331

Askerde

Mersinli

1

Mustafa

Ali

Fatma

Bayındır

1311

Harb-i Umumi

1331

Askerde

Mersinli

4

Halil

Mehmet

Dudu

Bayındır

1312

Harb-i Umumi

1332

Askerde

Mersinli

11

Hasan

İsmail

Gülsüm

Bayındır

1305

Harb-i Umumi

1331

Askerde

Mersinli

16

Halil

İbrahim

Ümmü

Bayındır

1311

Harb-i Umumi

1331

Askerde

Mersinli

16

Osman

İbrahim

Ümmü

Bayındır

1314

Harb-i Umumi

1333

Askerde

 

 Fotoğraf-1: Mustafa’nın ölüm kaydı: Bayındır Nüfus Müdürlüğü Vefayata Mahsus Vukuat Defteri-Cilt 2 sayfa 198.

 

 

Fotoğraf-2: Osman Ali’nin Marmaraç köyündeki (Dernekli Köyü Mersinli Mahallesi) Evinin şu anki görünümü. [2010 yılı Necat Çetin arşivi)]

 

Fotoğraf 3: Marmaraç Köyünün (Mersinli Mahallesi Dernekli Köyü) terk edilmiş görünümü [2010 yılı(Necat ÇETİN arşivi)] 

  KAYNAKÇA

 Dursun ÇABUK, T. 84, H. 1317 (M. 1899) Aydın Vilâyeti Salnamesi, 1993, 266 y. (Ege Üniversitesi Tarih Bölümü Yayınlanmamış Lisans tezi).

Bayındır Nüfus Müdürlüğü Arşivi, Bayındır Nüfus Müdürlüğü Vefayata Mahsus Vukuat Defteri, Cilt-2, 1934 yılı kayıtları.

Çengele Nüfus Esas Defteri, Ormanköy Köyü (Torbalı) Muhtarlık Arşivi.

Dernekli Köyü Nüfus Esas Defteri. Dernekli Köyü Muhtarlık Arşivi.

Fiknat Çetin, Bekir kızı, 1948 doğumlu, Torbalı Ormanköy’de ikamet eder. (Görüşme tarihi 2010 yılı, Ormanköy Torbalı)

Gökyaka Tekke Köyü Nüfus Esas Defteri, Gökyaka Tekke Köyü (Kemalpaşa) Muhtarlık Arşivi.

http://www.geltag.com/sehitler.asp?il_id=36&ilce_id=1&harf_id=0&sayfa_no=4.)

(ET: 11/01/2010)

Necat Çetin Özel Arşivi

Necat Çetin, “Sözlü Anlatımlara Göre Torbalı’da Yunan İşgali ve Bilinmeyen Bir Kuva-yı Milliyeci: Hortunalı Hamit”, Uluslararası Kuvayı Milliyenin 90. Yılı Sempozyumu, Eylül 2009, İzmir (Sunulan bildiriler).



 

[1] Mersinli Mahallesi, Dernekli Köyü, Bayındır.

[2] Canlı köyü ileriki yıllarda Belde olup, Büyükşehir Yasası ile Bayındır’a bağlı semt haline gelmiştir.

[3] Hortunalı Hamit ile ilgili yerel tarih araştırması için bakınız: Necat Çetin,  “Sözlü Anlatımlara Göre Torbalı’da Yunan İşgali ve Bilinmeyen Bir Kuva-yı Milliyeci: Hortunalı Hamit”, Uluslararası Kuva-yı Milliyenin 90. Yılı Sempozyumu, Eylül 2009, İzmir (Sunulu bildiri).

[4] 27/07/1320 tarihli son Osmanlı nüfus sayımında köyde 16 nüfus hanesinde toplam 119 kişinin sayımı yapılmıştır. Hane nüfus ortalaması 7.43 kişidir. Bu rakam genel ortalamanın çok üstündedir. Sayımı yapılan 119 kişiden 59 kişi erkek (% 49.57), 60 kişisi (%50. 43) ise bayandır. 119 kişiden 49 kişi (%  41.18) evli, 63 kişi (%  52.94) bekâr ve 7 kişisi (% 5.88) dul’dur. Bakınız: Dernekli Köyü Nüfus Esas Defteri Mersinli Mahallesi kayıtları, Dernekli Köyü Muhtarlık Arşivi. 1891 yılı sayımında köy nüfusu 117 kişidir. Bakınız: 1317 Yılı Aydın Vilayeti Salnamesi.

[5] 1320 sayımında hanede  (Hane numarası: 5) toplam 14 kişi kayıtlıdır. Ailenin soyadı: KÖLEMEN. Bakınız: Dernekli Köyü Nüfus Esas Defteri Mersinli Mahallesi kayıtları, Dernekli Köyü Muhtarlık arşivi.

[6] 1320 sayımında hanede  (Hane numarası: 2)  toplam 16 kişi kayıtlıdır. Ailenin soyadı: ÖZMERSİNLİK. Bakınız: Dernekli Köyü Nüfus Esas Defteri Mersinli Mahallesi kayıtları, Dernekli Köyü Muhtarlık arşivi

[7] 1320 sayımında hanede  (Hane numarası: 6)  toplam 14 kişi kayıtlıdır. Ailenin soyadı: VARTÜRK. Bakınız: Dernekli Köyü Nüfus Esas Defteri Mersinli Mahallesi kayıtları, Dernekli Köyü Muhtarlık arşivi.

[8] Nüfus hane no:1 1320 tarihli nüfus sayımında hane reisi olarak Bayındır 1260 doğumlu Koca Ali bulunmaktadır. Hane nüfus sayısı 6 kişidir. 3 Erkek 3 kadın. Ailenin diğer lakabı “Osman Aliler”. Dernekli Köyü Nüfus Esas Defteri. Dernekli Köyü Muhtarlık Arşivi.

[9] Fatma.

[10] Osman.

[11] Yörük’ler Raziye ismini “Iraz” olarak söylerler.  İsa: Ese, Ayşe: Eşe… gibi.

[12] 1311 doğumlu. Annesi Fatma, Babası Ali.

[13] Torbalı Ormanköy.

[14] Yazarın dedesinin babası. Halil oğlu 1292 doğumlu. Torbalı Çengele köyü 19 hane reisi. “Sarılar aşiretinden Bekir” Seferberlikte “askerde” kalmış. Ölüm tarihine  1333 (1917) notu deftere düşülmüş. Soyadı: ÇETİN. Bakınız: Çengele nüfus esas defteri, Ormanköy (Torbalı) Muhtarlık Arşivi.

[15] Casim, 1921 yılında vefat etmiştir.

[16] Torbalı Çengele köyü Hane no: 20 “Sarılar aşiretinden Ali” Soyadı: GÜÇ. ( 1885-1965) Kapalı Kayıt. Bakınız: Çengele nüfus esas defteri, Ormanköy (Torbalı) Muhtarlık Arşivi.

[17] Ağa Mehmetler/ Kürt Ahmetler. Gökyaka Teke köyü hane:32. A ilenin soyadı: BULUT. Bakınız: Gökyaka Tekke Köyü Nüfus Esas Defteri, Gökyaka Köyü (Kemalpaşa) Muhtarlık Arşivi.

[18] Düğün evi yakını gençlerin gece evlenecek genç kızla birlikte meşaleler eşliğinde akrabalarını türkü ve uzun havalar söyleyerek ziyaret etmesi ve hediyeler toplaması. Yöresel bir gelenektir. Günümüzde uygulanmamaktadır.

[19] Osman.

[20] Nüfus Vukuat Defterinde, Mustafa’nın ölüm kaydı vardır. Kayda göre Mustafa 1331 yılında Harb-i Umumi’de “askerde” kalmıştır. Bayındır Nüfus Müdürlüğü Vefayeta Mahsusu Vukuat Defteri Cilt:2 sayfa:198. Kayıttan da anlaşılacağı üzere Mustafa’nın vefat yılı 1915 yılıdır. Çanakkale Savaşı dönemi. Çanakkale şehitlerimizin listesinde 1. Kolordu 4. Alay 2.Tabur, 5. Bölük piyade er Ali oğlu Mustafa, doğum yılı bilinmiyor, ilçe ve köyü bilinmeyen, 23/06/1915 tarihinde Seddülbahir muharebesinde şehit memleketi İzmir olan kişi olduğunu (kayıtno:24,346) düşünüyorum. (http://www.geltag.com/sehitler.asp?il_id=36&ilce_id=1&harf_id=0&sayfa_no=4.) (ET: 11/01/2010)

[21] ÇETİN ailesinin Torbalı Ormanköy’deki lakabı. Yazarın ailesi.

[22] Not: Çengele (Ormanköyden) Sarılar aşiretinden Bekir yazarın dedesi. Mehmet ÇETİN’in babasıdır. Bu hikaye Ormanköy’den yazarın halası Fıtnat ÇETİN tarafından tarafıma anlatılmıştır. Yazarın Ayşe Ninesi Halasına hitaben: “..Kızım siz ne gördünüz? Ben bir günde üç acıyı yaşadım”, sözünü gözleri yaşlı ifadelerle anlatmıştır (Fitnat Çetin, Bekir kızı 1948 doğumlu, 2010 yılında Ormanköy’de yapılan görüşme).

[23] Doğum 7 ay sonra olur. Doğan çocuk erkektir. Babası Bekir’in adı verilir. Yazarın dedesinin en küçük kardeşidir.

[24] Bayındır ilçesinin bir dağ köyü.

[25] Nüfus Vefayata Mahsus Vukuat  Defterinde diğerlerinin de bazılarının ölüm kayıtları vardır:

Hane: 4 Adı: Halil, Babası: Mehmet, Annesi: Dudu, Doğum yılı:1312, Askerde kaldığı yer: Harb-i Umumi, Yıl:1332, “Askerde”,. Bakınız: Bayındır Nüfus Müdürlüğü Vefayata Mahsus Vukuat Ölüm Defteri, Cilt: 2, sayfa: 198. Ailenin bugünkü soyadı: KÜÇÜKSOLAK. Aile Bayındır Canlı semtindedir.

Hane: 11 Adı: Hasan, Babası: İsmail,  Annesi: Gülsüm, Doğum yılı: 1305, Askerde kaldığı yer:Umumi Harp, Yıl: 1331, “Askerde”. Bakınız: Bayındır Nüfus Müdürlüğü Vefayata Mahsus Vukuat Ölüm Defteri, Cilt: 2, sayfa: 199.

Ailenin bugünkü soyadı: DUVA. Aile Bayındır Yeşilova (Çıplak) Köyü’ne nakil gitmiştir.

Hane:16,  Adı: Halil,  Babası: İbrahim,  Annesi: Ümmü, Doğum yılı: 1311, Askerde kaldığı yer: Harb-i Umumi,  Yıl: 1331, “Askerde”, Ailenin bugünkü soyadı: İNCEDAYI, . Bakınız: Bayındır Nüfus Müdürlüğü Vefayata Mahsus Vukuat Ölüm Defteri, Cilt: 2, sayfa: 199. Aile Dernekli Köyü’ndedir. Aileden bazıları Kemalpaşa ilçesi Armutlu’ya ve Bayındır ilçesi Kızılcaova Köyü’ne nakil gitmiştir.

Hane: 16, Adı:Osman,  Babası:İbrahim,  Annesi: Ümmü, Doğum yılı: 1314, Askerde kaldığı yer: Harb-i Umumi, Yıl: 1331, “Askerde”, Ailenin bugünkü soyadı: İNCEDAYI. Bakınız: Bayındır Nüfus Müdürlüğü Vefayata Mahsus Vukuat Ölüm Defteri, Cilt: 2, sayfa: 199. Aileden bazıları Kemalpaşa ilçesi Armutlu’ya ve Bayındır ilçesi Kızılcaova Köyü’ne nakil gitmiştir. Kayıttan da anlaşılacağı üzere  Halil ve Osman kardeştir.

[26] Aile Sıra Numarası.

21.235 okunma

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir